ENGLISH

ბლოგი

ნანა ივანიაშვილი: "რელიგიის როლი თანამედროვე კონფლიქტურ სიტუაციებში"

მშვიდობის, დემოკრატიის და განვითარების კავკასიური ინსტიტუტისა და კონრად ადენაუერის ფონდის ერთობლივი პროექტის „მსოფლიო რელიგიათა კლუბის" ფარგლებში ჩატარდა ესეს კონკურსი  „მე და რელიგია". აღნიშნული პოსტი ნაწყვეტია ნანა ივანიაშვილის, ესეს კონკურსის ერთ-ერთი გამარჯვებულის,  სტატიიდან.

უკანასკნელ პერიოდში მსოფლიოში რელიგიას ძალადობრივ კონფლიქტურ სიტუაციებთან მიმართებაში საერთაშორისო საზოგადოების დიდი  ყურადღება ექცევა. ჩრდილოეთ ირლანდიაში "მარშის სეზონმა" ძალადობრივი დაპირისპირება გამოიწვია კათოლიკეებსა და პროტესტანტებს შორის. ამან საშიშროება შეუქმნა სამშვიდობო პროცესს. ებრაელები და პალესტინელები იერუსალიმის წმინდა ადგილების გამო დღემდე იბრძვიან. მეჩეთის რეკონსტრუქციის წამოწყება ბანჯა ლუკაში (ბოსნია-ჰერცეგოვინა) მუსლიმების წინააღმდეგ მართლმადიდებელი სერბების აჯანყების საბაბი გახდა, თუმცა ნამდვილი მიზეზი სხვაგან უნდა ვეძებოთ.  ინდოეთში და შრი ლანკაში ქრისტიანული და მუსლიმური თაყვანისცემის ადგილების განადგურების ფაქტებიც დიდ რეზონანსს იწვევს. ყველა ეს ფაქტი უკვე დიდი ხნის მანძილზე მიმდინარე კონფლიქტების ახლანდელ გამოვლინებებზე მიუთითებს. ამ ფაქტებისა და ქვეყნების სია საკმაოდ გრძელია.

ხშირად რთულია იმის გარჩევა, რელიგია კონფლიქტის კონკრეტული მიზეზი და საფუძველია, თუ მას, უბრალოდ, ბოროტად  იყენებენ  სხვა მიზნებისთვის. მაგრამ ამ ორი პოზიციის გამიჯვნა აუცილებელია. თუ რელიგია არ არის კონფლიქტის არსებითი მიზეზი, მაშინ სხვა საფუძვლის მოძებნა იქნება საჭირო. ლოგიკურია, რომ ამ თემაზე მსჯელობისას ჩნდება  მთავარი  კითხვა: იმ შემთხვევაში, თუ კონფლიქტის საფუძელი რელიგია არ არის, მაშინ როგორ გამოიყენება  რელიგიის ფაქტორი კონფლიქტის დამაჩქარებელად და კონფლიქტის „რელიგიური სტატუსის" მისაღებად?

ამ წამოყენებული კითხვის პასუხად თემის ჰიპოთეზა შემდეგნაირად ჩამოყალიბდა - ეთნიკური კონფლიქტის მხარეების მხრიდან ხდება რელიგიის ბოროტად გამოყენება კონფლიქტის გაღვივების პროცესში.

1998 წელს მიღებული იქნა  ოსლოს დეკლარაცია, რომელიც ეხებოდა რელიგიისა და რწმენის თავისუფლებას, აღნიშნული დოკუმენტის მიხედვით: "რელიგიები და რწმენები ასწავლიან მშვიდობასა და კეთილ ნებას". თუმცა შეიძლება ითქვას, რომ ეს მხოლოდ ფორმალური ვერსიაა. თითქმის არ არსებობს საფუძვლიანი ახსნა იმისა, რატომ გვაქვს სრულიად საწინააღმდეგო სურათი მსოფლიოში და რატომ ხდება,  რომ დღეს მოწმენი ვართ რელიგიების სულ უფრო ხშირი თანამონაწილეობისა კონფლიქტურ სიტუაციებში? თავად რელიგიები ქმნიან ძალადობას, თუ მათ სხვა ძალები იყენებენ ბოროტად?

რელიგია და ეთნოსი ხშირად ადამიანის თვითიდენტობის გამოხატვის საშუალებაა. ამის კარგი მაგალითია ბოსნიის შემთხვევა,  როდესაც სერბებისა და ბოსნიელი მუსულმანების დაპირისპირებში რელიგიური განსხვავება ეთნიკური თვითიდენტიფიკაციის დეტერმინანტს წარმოადგენდა.

თანამედროვე მსოფლიოში გლობალიზაციის პროცესი ეთნიკური თუ რელიგიური იდენტობის ძიების აუცილებლობას ზრდის და ამ საკითხს აქტუალურობას მატებს. იმ დროს, როდესაც გადაწყვეტილების მიღება ჩვეულებრივი ინდივიდების გარეშე მიიღება, როდესაც ისინი უძლურად გრძნობენ თავს იმათ წინაშე, "ვინც ძლიერია ფინანსურად, ვისაც ნაკლებად აწუხებს ეთნიკური ან სხვა სახის პრობლემები, ვინც საკუთარ თავს სრულ თავისუფლებას ანიჭებს", ერთგვაროვან ჯგუფებში იდენტობისა და სოლიდარობის საკითხი უფრო და უფრო აქტიურდება.

პრობლემები მაშინ ჩნდება, როდესაც იდენტობის საკითხს უკიდურეს ნეგატიურობამდე მივყავართ, რაც ფუნდამენტალიზმსა  ან ექსტრემიზმში გამოიხატება - როგორც სეკულარიზაციის  წინააღმდეგობის გამწევი ძალაში. ფუნდამენტალიზმი შეიძლება განიხილებოდეს როგორც  "რელიგიური ბრძოლის"  ნაწილი, რომლის მეშვეობით  მორწმუნეები ცდილობენ რელიგიური იდენტობის გავლენის შენარჩუნებას და გაზრდას.

თუ რამდენად უშლის ფუნდამენტალისტური მოძრაობები ხშირად ხელს კონფლიქტის მოგვარების პროცესს და რამდენად ხშირად ხდება ფუნდამენტალისტური დაჯგუფებების მხრიდან რელიგიური რწმენის ბოროტი მიზნებისათვის გამოყენება, ეს კარგად ჩანს ჰამასისა და ისრაელის ურთიერთობის მაგალითზე. ჰამასი ყველანაირად ცდილობდა გამოეყენებინა საკუთარი ორგანიზაციის სახელით რელიგიური მხარდამჭერების ფაქტორი და სამშვიდობო პროცესში ხისტი პოზიცია დაეჭირა. მიმართავდა სხვადასხვა ტიპის პროვაკაციას, რითაც კონფლიქტის მოგვარებას აჭიანურებდა და ემსახურებოდა საკუთარი პოლიტიკური მიზნების (ისრაელის განადგურება და მდ. იორდანედან ხმელთაშუა ზღვამდე სახელმწიფოს შექმნა) მიღწევას.

მთავარი სირთულე ისაა, რომ  ხშირად რელიგიური ლიდერები დიალოგის მკვეთრი მოწინააღმდეგენი   არიან, როგორც ეს პალესტინის შემთხვევაში მოხდა. ისინი დიალოგსა და სხვა  სახის კომპრომისს გამორიცხავენ.

ამ კონტექსტში სუდანის მაგალითიც შეიძლება მოვიხმოთ. ბრიტანული კოლონიური ძალაუფლება გაერთიანდა კულტურულ და ინტელექტუალურ მუსლიმურ ელიტასთან და ამით წვლილი შეიტანა ჩრდილოეთის მუსლიმური და სამხრეთის ქრისტიანული თემების (რასაც დღეს სუდანად მოვიხსენიებთ) გახლეჩაში.მიუხედავად იმისა, რომ სუდანური ომი აშკარად რელიგიურ საზღვრებშია მოქცეული, შვედეთის სიცოცხლისა და მშვიდობის ინსტიტუტის წარმომადგენელი სუზან ტურფჯელი ასკვნის, რომ "რეალურად ამ ომში - ისევე როგორც "რელიგიური ომების" უმეტესობაში - არ იბრძვიან რელიგიური რწმენის ან დოგმის გამო, ბრძოლა მიმდინარეობს თანასწორი პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციალური განვითარებისათვის, აგრეთვე, სოციალური სარგებლებისა და ძალაუფლების თანასწორად გამოყენების შანსისთვის".

ჩრდილოეთ ირლანდია შეიძლება მესამე მაგალითად დავასხელოთ. სხვადასხვა სახის დაპირისპირება თუ შეტაკება, რომლებიც ხშირად პროტესტანტებსა და კათოლიკეებს შორის კონფლიქტამდე დაჰყავთ, სათავეს მე-17 საუკუნის პირველ წლებში იღებს, როდესაც ინგლისის სამეფოს უნდოდა, ირლანდიელი მოსახლეობა ლოიალური ინგლისელი და შოტლანდიელი მოსახლეობით ჩაენაცვლებინა. ყოველ წელს პროტესტანტი ორანჟისტები ჩრდილო ირლანდიის ქალაქებში საზეიმო მსვლელობით კათოლიკე მეფე ჯეიმს II-ის დამარცხებას აღნიშნავენ - რაც რომაული კათოლიციზმისთვის  შეურაცხყოფად აღიქმება. რამდენჯერმე მსვლელობების სეზონებს მოჰყვა აჯანყებები, რომლებმაც სამშვიდობო პროცესებს საფრთხე შეუქმნა. ამან 1998 წლის "წითელი პარასკევის შეთანხმების" ხელმოწერის შემდეგ ახალი იმედები წარმოშვა. აღნიშნული კონფლიქტი და რელიგიური განხეთქილება კათოლიკებსა და პროტესტანტებს შორის გამოიყენებოდა როგორც პოლიტიკური მიზნების მიღწევის კარგი საშუალება. პროტესტანტების ბრიტანეთთან გაერთიანების  სურვილს  კათოლიკეთა მხრიდან მკვეთრი წინააღმდეგობა შეხვდა.

ზემოთ ნახსნები მაგალითები ცხადყოფს, რომ  რელიგია ძალადობის წყაროდ მაშინ იქცევა, როდესაც მას ეთნოსთან, ერთან ან  სახელმწიფოსთან აიგივებენ. აუცილებელია გავითვალისწინოთ, რომ სახელმწიფოსა და რელიგიური თემების განცალკევება, ან სახელმწიფოს მხრიდან რელიგიის მიმართ ნეიტრალობა განაპირობებს არსებული ტენდენციის გადახედვას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, კონფლიქტის მხარეების, ცალკეული ჯგუფებისა თუ სახელმწიფოების მხრიდან ადგილი ექნება რელიგიის გამოყენებას პოლიტიკური მიზნის მისაღწევად.

გამოკითხვა